Czy kobiety naprawdę żyją dłużej? Co na to biologia

Ochrona estrogenowa — jak działa i kiedy słabnie?

Efekt ochronny estrogenu jest na tyle wyraźny, że u kobiet po menopauzie, którym podano go w ramach badania klinicznego, poziom „złego" cholesterolu spadał nawet o jedną czwartą, a poziom „dobrego" rósł o około jedną piątą — w ciągu zaledwie kilku tygodni. To dlatego kobiety przed menopauzą chorują na choroby serca średnio o całą dekadę później niż mężczyźni w tym samym wieku: pięćdziesięciopięcioletnia kobieta ma podobne ryzyko sercowe co czterdziestopięcioletni mężczyzna.

Po menopauzie, gdy poziom estrogenu gwałtownie spada, ta przewaga się zmniejsza — choć nie znika całkowicie. To jeden z powodów, dla których profilaktyka kardiologiczna po menopauzie zasługuje na szczególną uwagę. Właśnie w tym okresie naturalna ochrona hormonalna zaczyna słabnąć, a ryzyko chorób serca u kobiet zaczyna przyspieszać.

Paradoks zdrowia i przetrwania

Ta sama cecha, która chroni kobiety przed wczesną śmiercią z powodu infekcji, jednocześnie zwiększa ryzyko przewlekłych chorób zapalnych w późniejszym wieku — takich jak choroby tarczycy czy reumatoidalne zapalenie stawów. Kobiety żyją zatem dłużej, ale częściej chorują na choroby przewlekłe w trakcie tego dłuższego życia.

Pandemia COVID-19 dostarczyła nieoczekiwanego, naturalnego testu tej biologicznej przewagi na globalną skalę. Mimo porównywalnych wskaźników zakażenia, śmiertelność wśród mężczyzn była w wielu krajach około trzykrotnie wyższa. Geny pomagające rozpoznawać wirusy są silniej aktywne w komórkach odpornościowych kobiet, a niektóre białka, których wirus używa by wniknąć do komórek, są pobudzane przez męskie hormony płciowe — co mogło sprzyjać cięższemu przebiegowi choroby u mężczyzn.

Wyjątki, które potwierdzają regułę

Wśród głównych przyczyn zgonów istnieje jeden wyraźny wyjątek od reguły niższej śmiertelności kobiet: cukrzyca. W przypadku tej choroby wskaźniki śmiertelności kobiet i mężczyzn są niemal identyczne, co znosi typową kobiecą przewagę w tym konkretnym obszarze. Cukrzyca zaburza gospodarkę węglowodanową i tłuszczową w sposób, który częściowo neutralizuje ochronne działanie estrogenu na serce i naczynia.

Podobny wzorzec widać w świecie zwierząt. Wśród niemal wszystkich badanych gatunków ssaków to samice żyją dłużej niż samce — od much domowych po ssaki naczelne. Ciekawym wyjątkiem są jednak linie zwierząt laboratoryjnych, u których samice mają genetyczną skłonność do chorób autoimmunologicznych — w tych liniach to samce żyją dłużej, bo nadmiernie aktywny układ odpornościowy samic działa na ich niekorzyść. To dodatkowe potwierdzenie, że ten sam mechanizm, który zwykle chroni samice, w określonych warunkach może działać odwrotnie.

Profilaktyka dopasowana do etapu życia

Ile z tego to geny, a ile styl życia?

Sama biologia nie tłumaczy jednak całości zjawiska. Historyczne dane pokazują coś zaskakującego: jeszcze na początku XX wieku śmiertelność kobiet i mężczyzn w wielu krajach uprzemysłowionych była niemal identyczna. Wyraźna przewaga kobiet zaczęła się kształtować dopiero w miarę postępującego rozwoju gospodarczego — w okresie, w którym biologia człowieka się nie zmieniła, ale zmienił się styl życia i warunki pracy.

Znacząca część tej różnicy wynika z zachowań znacznie bardziej powszechnych wśród mężczyzn: palenia papierosów, nadużywania alkoholu i wypadków przy pracach fizycznych. Szacuje się, że sama różnica w częstości palenia odpowiada za znaczną część całej różnicy w oczekiwanej długości życia między płciami w krajach zachodnich. Potwierdzają to nowsze obserwacje: w okresach, gdy różnica w paleniu między kobietami a mężczyznami zaczęła się zmniejszać, tempo wzrostu przewagi kobiet w długości życia również wyraźnie zwalniało. To oznacza, że przynajmniej część tej przewagi jest potencjalnie odwracalna — i nie jest zapisana raz na zawsze w genach.

Podsumowanie

Przewaga kobiet w długości życia ma podwójne podłoże: biologiczne i związane ze stylem życia — i trudno w pełni oddzielić jedno od drugiego. Estrogen chroniący serce, dodatkowa kopia chromosomu X wzmacniająca odporność oraz odmienny wzorzec ryzyka chorób sercowo-naczyniowych dają kobietom wymierną, biologicznie ugruntowaną przewagę. Jednocześnie znacząca część tej różnicy — szczególnie ta związana z paleniem papierosów i zachowaniami ryzykownymi — pozostaje w rękach stylu życia, a nie samej genetyki. To sugeruje, że przynajmniej część tej luki jest możliwa do zmniejszenia, niezależnie od tego, jaką biologię ktoś odziedziczył.